Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT)

Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) güclü maqnit sahəsi və radiodalğalarla bədənin içinin ətraflı şəkillərini çəkən müayinədir. Rentgen şüası işlədilmir, ona görə şüalanma yoxdur. Beyni, onurğa beynini, sinirləri və fəqərəarası diskləri, yəni yumşaq toxumaları ən yaxşı göstərən müayinə MRT-dir, ona görə neyrocərrahiyyədə diaqnoz və əməliyyat planı çox vaxt məhz ona əsaslanır.

Beyin MRT-sindən əvvəl başın üstünə xüsusi başlıq qoyulur, sonra masa aparatın içinə sürüşür. Qulaqlıq aparatın səsindən qoruyur, əldəki zəng düyməsi ilə istənilən vaxt tibb işçisinə xəbər vermək olar. Üzük, saat və digər metal əşyalar əvvəlcədən çıxarılır.

MRT nəyi göstərir?

Neyrocərrahiyyədə MRT ən çox bu hallarda çəkilir:

• beyin şişləri, o cümlədən hipofiz vəzisinin şişləri;
• bel yırtığı, boyun yırtığı və onurğa kanalının daralması;
• hidrosefaliya, Kiari malformasiyası, araxnoid kista;
• uşaqlarda sinir sisteminin anadangəlmə qüsurları, məsələn, spina bifida;
• beyin damarlarının xəstəlikləri (anevrizma, AVM) və keçirilmiş insult.

MRT-yə necə hazırlaşmalı?

Beyin və onurğa MRT-si üçün adətən ac qalmaq lazım deyil, gündəlik dərmanlarınızı həmişəki kimi qəbul edə bilərsiniz. Narkozla çəkiləcək uşaqlar istisnadır (aşağıya baxın).

Müayinədən əvvəl üzərinizdəki metal əşyaları çıxarın: üzük, sırğa, saat, saç sancağı, eşitmə aparatı, çıxarılan diş protezi. Telefonu və bank kartını MRT otağına aparmayın: maqnit kartı korlaya bilər.

Bədəninizdə cihaz və ya metal varsa, mütləq əvvəlcədən deyin:

• ürək ritmi aparatı (kardiostimulyator) — müasir aparatların çoxu ilə MRT çəkmək olar, amma yalnız xüsusi şərtlərlə, ona görə aparatın kartını götürün;
• eşitmə implantı, sinir stimulyatoru;
• beyin damarına qoyulmuş metal sıxac (klips) — anevrizma əməliyyatından sonra;
• bədənin hər hansı yerində metal qəlpə;
• şunt — təzyiqi tənzimlənən klapanlarda MRT-dən sonra klapanın tənzimi yoxlanılır (bax: VP şunt əməliyyatı).

Onurğaya qoyulan vintlər adətən MRT-yə mane olmur, amma onların ətrafında şəkil bir qədər pozula bilər. Hamiləsinizsə və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, bunu da deyin. Əvvəlki MRT şəkillərinizi və rəylərinizi götürün: müqayisə üçün lazımdır.

Müayinə necə keçir və nə qədər çəkir?

Siz masaya uzanırsınız, müayinə olunan nahiyənin üstünə xüsusi başlıq və ya lövhə qoyulur, masa aparatın içinə sürüşür. Aparat işləyəndə bərk taqqıltı səsi çıxarır, ona görə qulaqlıq və ya qulaq tıxacı verilir. Əlinizdə zəng düyməsi olur: narahat olsanız, basırsınız. Ən vacib şərt tərpənməməkdir: hərəkət şəkli bulandırır və çəkilişi təkrarlamaq lazım gəlir.

Bir nahiyə (məsələn, beyin və ya bel) adətən 15–20 dəqiqə çəkir, kontrast vurulanda buna 10–15 dəqiqə də əlavə olunur. Bir neçə nahiyə birlikdə çəkiləndə müayinə bir saata qədər uzana bilər.

Qapalı yerdən qorxu (klaustrofobiya) varsa, bunu əvvəlcədən deyin. Gözlərinizi yummaq və yaxınınızın yanınızda olması çox vaxt kömək edir, çətin hallarda müayinə sakitləşdirici dərmanla və ya narkozla aparılır. Açıq MRT aparatları da var, amma onların şəkilləri adətən daha az aydın olur.

Kontrastlı MRT nə vaxt lazımdır və zərərlidirmi?

Kontrast maddə venaya vurulur və şişləri, iltihabı, damarları daha aydın göstərir. Neyrocərrahiyyədə əsasən şiş və iltihab şübhəsində, bir də əməliyyatdan sonrakı kontrolda lazım olur: məsələn, bel yırtığı əməliyyatından sonra yenidən yaranan yırtığı çapıqdan ayırmaq üçün. Adi bel və boyun yırtığında kontrast adətən lazım deyil.

Kontrast maddəyə ciddi allergiya çox nadir olur. Böyrək xəstəliyi olanlarda əvvəlcə böyrək analizinə baxılır. Hamiləlikdə kontrast yalnız çox zəruri olanda vurulur, kontrastsız MRT isə lazım olduqda hamiləliyin istənilən dövründə çəkilə bilər. Kontrastdan sonra adətən körpəni ana südü ilə qidalandırmağa davam etmək olur.

Uşaqlara MRT necə çəkilir?

MRT üçün uşaq 20–30 dəqiqə tərpənmədən uzanmalıdır. Təxminən 6–7 yaşdan böyük uşaqlar bunu çox vaxt bacarır, xüsusən də nə olacağını əvvəlcədən sakit izah etsəniz. Kiçik uşaqlarda MRT adətən narkoz altında çəkilir. Bu halda müayinədən 4–6 saat əvvəl yeməyi və içməyi dayandırmaq lazım olur.

Bir neçə aylıq körpəni bəzən qidalandırdıqdan sonra, yuxuya gedəndə narkozsuz çəkmək mümkün olur. Hidrosefaliyada isə mədəciklərin ölçüsünə baxmaq üçün çox vaxt narkozsuz, bir neçə dəqiqəlik “sürətli MRT” kifayət edir.

MRT rəyini necə oxumalı?

MRT-dən sonra sizə şəkillər (disk və ya internet linki) və radioloqun yazdığı rəy verilir. Rəy adətən üç hissədən ibarət olur: müayinənin necə aparıldığı, görülənlərin təsviri və sonda “Nəticə” və ya “Rəy” bölməsi. Əsas fikir sonuncu hissədədir.

Rəydə tez-tez rast gəlinən sözlər:

• T1, T2, FLAIR — çəkiliş rejimləri. Eyni toxuma hər rejimdə fərqli görünür: məsələn, T2-də maye ağ görünür.
• Hiperintens / hipointens — şəkildə ətrafından daha açıq / daha tünd görünən sahə. Bu sözlər öz-özlüyündə xəstəlik demək deyil.
• Ocaq — ətrafından fərqlənən kiçik sahə. Mənası yerindən, ölçüsündən və sayından asılıdır; beyində ən çox rast gəlinəni kiçik qliotik ocaqlardır.
• Protruziya, ekstruziya — disk yırtığının dərəcələri. Ətraflı: MRT rəyində protruziya, ekstruziya, sekvestr.

Başqa sözlərin izahını terminlər lüğətində tapa bilərsiniz.

Rəyi oxuyanda iki şeyi yadda saxlayın. Birincisi, MRT-də görünən dəyişikliklərin çoxu yaşla bağlıdır və heç bir şikayəti olmayan insanlarda da olur: məsələn, belində ağrı olmayan 20 yaşlıların təxminən 30%-ində, 80 yaşlıların isə 84%-ində diskin qabarması görünür. İkincisi, rəy diaqnoz deyil. Radioloq şəkli görür, xəstəni görmür. Diaqnoz şikayətləriniz, müayinə və görüntülər birlikdə qiymətləndirildikdən sonra qoyulur. Ona görə qəbula yalnız rəyi yox, görüntü olan diskləri də gətirin: neyrocərrah diskə özü baxır.

MRT, yoxsa KT?

Kompüter tomoqrafiya (KT) bir neçə dəqiqə çəkir, sümükləri və təzə qanaxmanı yaxşı göstərir, ona görə travmada və təcili hallarda adətən əvvəlcə KT çəkilir. Beyin toxuması, onurğa beyni, disklər və sinirlər kimi yumşaq toxumalar üçün isə MRT daha dəqiqdir və şüalanma vermir.