Onurğa travmaları

Onurğa travması nədir?

Onurğa travması zərbə, yıxılma və ya qəza nəticəsində fəqərələrin, onları birləşdirən bağların və disklərin, bəzən də onurğa beyninin zədələnməsidir. Ən çox yol qəzalarında, hündürlükdən yıxılanda və dayaz suya baş üstə tullananda olur. Yaşlı insanlarda isə sümüklər osteoporoz (sümük əriməsi) səbəbindən zəiflədiyi üçün adi yıxılma, hətta ağır əşya qaldırmaq belə fəqərə sınığına səbəb ola bilər. Bir araşdırmada həkimə müraciət edilən fəqərə sınıqlarının yalnız 14%-i ağır travmadan sonra olmuşdu, qalanlarının çoxu ayaq üstə ikən yıxılmadan və ya heç bir travma olmadan yaranmışdı.

Müalicəni iki sual müəyyən edir: onurğa beyni və ya sinirlər zədələnibmi və onurğa sabitdirmi – yəni sınıq yerində fəqərələr yerindən oynaya bilərmi.

Kürəyin bellə birləşdiyi hissə, yandan kəsik. Solda sıxılma sınığı: fəqərənin ön hissəsi çöküb və fəqərə paz şəklini alıb, onurğa kanalı və onurğa beyni sərbəstdir. Sağda partlama sınığı: fəqərə parçalanıb, arxaya itələnən sümük qəlpəsi onurğa beynini sıxır (qırmızı sahə).

Hansı növləri var?

Travma onurğanın istənilən hissəsində ola bilər, amma ən çox boyunda və kürəyin bellə birləşdiyi yerdə olur.

• Sıxılma (kompressiya) sınığı – fəqərənin ön hissəsi çökür və fəqərə paz şəklini alır. Ən çox rast gəlinən növdür, xüsusilə osteoporozu olan yaşlılarda. Adətən sabitdir və onurğa beynini zədələmir.
• Partlama sınığı – hündürlükdən ayaq və ya oturaq üstə yıxılanda fəqərə bir neçə hissəyə parçalanır. Qopan sümük qəlpəsi onurğa kanalına itələnib onurğa beynini və ya sinirləri sıxa bilər.
• Sınıq və çıxıq birlikdə – fəqərələri birləşdirən bağlar qırılır və fəqərələr bir-birinə nisbətən yerini dəyişir. Belə onurğa sabit deyil, onurğa beyninin zədələnməsi ən çox bu növdə olur.
• Boynun yumşaq toxuma zədəsi – avtomobilə arxadan zərbə dəyəndə baş qəfil irəli-geri “qamçı kimi” hərəkət edir. Çox vaxt yalnız əzələ və bağlar zədələnir və ağrı həftələr ərzində keçir.

Əlamətləri hansılardır?

Əlamətlər zədənin yerindən və ağırlığından asılıdır:

• travma yerində kəskin ağrı, hərəkətlə və toxunanda artır;
• boyun travmasında başı döndərə və ya qaldıra bilməmək;
• qol və ya ayaqlarda keyimə, göynəmə, zəiflik, hərəkətsizlik;
• sidik və nəcis ifrazının pozulması;
• ağır boyun travmasında nəfəs almaqda çətinlik.

Ağrının olmaması zədənin olmaması demək deyil. Ağır qəzada, sərxoşluqda və ya başqa ağır zədə olanda insan onurğadakı ağrını hiss etməyə bilər. Ona görə ağır travmada onurğa zədəsi müayinə ilə inkar edilənə qədər var kimi qəbul olunur.

Yaşlılarda osteoporoz səbəbindən olan sınıq kəskin kürək və ya bel ağrısı ilə başlayır, bəzən isə ağrı yüngül olur və sınıq gec aşkarlanır. Belə sınıqlar təkrarlandıqca boy qısalır, kürəkdə donqarlıq yaranır.

İlk yardım: nə etmək lazımdır?

Yıxılma, qəza və ya suya tullanmadan sonra insanın boynu və ya kürəyi ağrıyırsa, qol-ayaqları keyiyibsə, hərəkət etmirsə, ya da huşu yerində deyilsə, onurğası zədələnmiş hesab edin, təcili yardım gələnə qədər:

• yaralını yerindən tərpətməyin, oturtmayın, ayağa qaldırmayın, başının altına yastıq qoymayın – yalnız həyatı üçün təhlükə (yanğın, su, partlayış) olduqda yerini dəyişin;
• ondan hərəkət etməməsini xahiş edin, başını olduğu vəziyyətdə iki əllə yüngülcə saxlayın, boynunu düzəltməyə çalışmayın;
• motosiklet sürücüsünün dəbilqəsini çıxarmayın;
• qusursa, başı, boynu və gövdəsi bir xətt üzrə, birlikdə yana çevrilir – mümkünsə bir neçə nəfərlə.

Diaqnoz necə qoyulur?

Həkim əvvəlcə qol və ayaqlarda gücü, hissiyyatı və refleksləri yoxlayır – onurğa beyninin zədələnib-zədələnmədiyi və zədənin səviyyəsi belə müəyyən olunur. Ağır travmada əsas müayinə kompüter tomoqrafiyasıdır: sınığı və sümük qəlpələrini rentgendən daha dəqiq göstərir. Onurğa beyni, disklər, bağlar və qanaxma isə MRT-də görünür, ona görə qol-ayaqlarda zəiflik və ya keyimə olanda MRT mütləq çəkilir. MRT həm də sınığın təzə, yoxsa köhnə olduğunu göstərir.

Yüngül travmadan sonra yaranan sınıq, xüsusilə xərçəng keçirmiş insanda, fəqərədə şişin əlaməti ola bilər – belə hallarda kontrastlı MRT çəkilir.

Onurğa beyni zədələnəndə nə olur?

Onurğa beyni zədələnəndə zədə səviyyəsindən aşağıda hərəkət, hissiyyat, sidik və nəcis ifrazının idarəsi pozulur: boyunda zədə qolları və ayaqları, kürək və bel nahiyəsində zədə isə ayaqları iflic edə bilər.

Zədə tam və natamam olur. Natamam zədədə zədə səviyyəsindən aşağıda bəzi hərəkət və ya hissiyyat qalır və bərpa şansı xeyli yüksəkdir. Travmadan sonrakı ilk günlərdə onurğa beyni “şok” vəziyyətində olur, ona görə dəqiq proqnoz adətən bir neçə gündən sonra verilir. Bərpanın çox hissəsi ilk 6–12 ayda olur.

Boyunda onurğa kanalı dar olan yaşlı insanlarda sümük sınmadan, yüngül yıxılmadan sonra da onurğa beyni zədələnə bilər. Travmadan illər sonra yeni keyimə, ağrı və ya zəiflik yaranarsa, səbəb onurğa beynində maye boşluğu – sirinqomiyeliya ola bilər.

Müalicəsi necədir?

Əməliyyatsız müalicə. Onurğa sabitdirsə və onurğa beyni, sinirlər sıxılmayıbsa – sınıqların çoxu belədir – əməliyyat lazım deyil: ağrıkəsicilər, lazım olduqda korset, erkən hərəkət və vaxtaşırı rentgen və ya KT ilə nəzarət. Sıxılma sınıqları adətən 2–3 aya bitişir. Uzun müddət yataqda qalmaq məsləhət görülmür: əzələləri zəiflədir, yaşlılarda isə damar trombu (qan laxtası) və pnevmoniya (sətəlcəm) riskini artırır.

Osteoporozla bağlı sınıqdan sonra sümük sıxlığı ölçülür və osteoporoz müalicə olunur. Bu, yeni sınıqların qarşısını alır: müalicə almayan qadınlar arasında fəqərə sınığı keçirənlərin təxminən hər beşindən birində bir il ərzində yeni fəqərə sınığı əmələ gəlir. Ağrı həftələrlə keçmirsə, bəzi hallarda fəqərənin içinə sümük sementi vurulur (vertebroplastika).

Əməliyyat onurğa sabit olmayanda, onurğa beyni və ya sinirlər sıxılanda, ya da zəiflik artanda lazımdır. Əməliyyatda onurğa beyni sıxılmadan azad edilir (dekompressiya) və onurğa vintlər və metal çubuqlarla bərkidilir (fiksasiya).

Onurğa beyni sıxılıbsa, vaxt çox vacibdir. Beynəlxalq təlimata görə, travmadan sonrakı ilk 24 saatda əməliyyat olunan xəstələrdə iflicin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması daha gec əməliyyat olunanlardan təxminən iki dəfə çox olur.

Onurğa beyni zədələnibsə, bərpa müalicəsi (reabilitasiya) əməliyyatdan dərhal sonra başlayır və aylarla davam edir.

Onurğa beyni zədəsi olmayan sınıqda əməliyyatdan sonra xəstə 5–6 gün xəstəxanada qalır, adətən 3 ay korset taxır və 6–8 həftəyə işə qayıdır.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?

Travma yüngül olsa və özünüzü yaxşı hiss etsəniz də, aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin:

• travmadan saatlar və ya günlər sonra qol və ya ayaqlarda keyimə, göynəmə, zəiflik yaranıbsa;
• sidiyi və ya nəcisi saxlaya bilmirsinizsə, ya da sidik ifrazı çətinləşibsə;
• boyun ağrısı güclüdürsə və başınızı döndərə bilmirsinizsə;
• 65 yaşdan yuxarı, osteoporozu olan və ya uzun müddət hormon dərmanları qəbul edən insanda yıxılmadan sonra kəskin kürək və ya bel ağrısı başlayıbsa;
• sınıq səbəbilə korset taxırsınızsa və ağrı artırsa, ya da yeni keyimə, zəiflik yaranıbsa.