Ruslan YunusovNeyrocərrahQəbula yazıl

Hipofiz adenoması

Hipofiz adenoması – hipofiz vəzinin xoşxassəli şişi. Prolaktin yüksəkliyi, akromeqaliya, görmənin daralması. MRT, dərman müalicəsi və burundan əməliyyat.

Hipofiz adenoması nədir?

Hipofiz adenoması hipofiz vəzinin xoşxassəli şişidir: yavaş böyüyür və bədənin başqa yerlərinə yayılmır. Hər adenoma əməliyyat tələb etmir. Bir çoxu dərmanla müalicə olunur, kiçik və əlamət verməyənləri isə yalnız izlənilir.

Hipofiz noxud boyda vəzdir. O, beynin altında, burun boşluğunun arxasındakı kiçik sümük yuvada (türk yəhərində) yerləşir. Bu vəzin hormonları qalxanabənzər vəzin, böyrəküstü vəzlərin və cinsiyyət vəzlərinin işini, uşaqlarda isə boyatmanı idarə edir. Hipofizin düz üstündən görmə sinirlərinin çarpazı keçir. Ona görə də adenoma iki yolla əlamət verir: ya artıq hormon ifraz edir, ya da böyüyüb ətrafındakı toxumaları, həmçinin görmə sinirlərini sıxır.

Əlamət verən adenoma təxminən hər 1100 nəfərdən birində olur. 10 mm-dən kiçik adenomaya mikroadenoma, 10 mm-dən böyük olana makroadenoma deyilir.

Hipofiz adenoması: başın yan kəsiyində beynin altında yerləşən şiş görmə sinirlərinin çarpazına basır

Başın ortadan yan kəsiyi. Narıncı – hipofiz adenoması: beynin altında, burun boşluğunun arxasındakı sümük yuvada yerləşir. Sarı – görmə siniri və görmə sinirlərinin çarpazı: şiş yuxarı böyüyəndə çarpaza basır və yan görmə daralır. Əməliyyat burun boşluğundan aparılır.

Əlamətləri hansılardır?

Hormon ifraz edən adenomalar kiçik olanda da əlamət verir. Əlamət hansı hormonun artmasından asılıdır:

  • Prolaktinoma – ən çox rast gəlinən növdür, adenomaların təxminən yarısıdır. Prolaktin süd hormonudur. Qadınlarda aybaşı pozulur və ya kəsilir, hamiləlik olmadan döşdən süd gəlir, uşaq olmur. Kişilərdə cinsi istək azalır, sonsuzluq yaranır.
  • Boy hormonu ifraz edən adenoma – böyüklərdə akromeqaliyaya səbəb olur. Əllər və ayaqlar böyüyür: üzük barmağa dar gəlir, ayaqqabının ölçüsü artır. Burun, dodaqlar və çənə irilənir, üz cizgiləri kobudlaşır. Əllərdə keyimə (karpal tunel sindromu) də olur. Uşaqlarda bu hormon həddən artıq boyatmaya səbəb olur.
  • Kuşinq xəstəliyi – adenoma böyrəküstü vəzləri həddən artıq işlədir. Üz və qarın piylənir, qollar və ayaqlar isə nazik qalır. Dəridə enli bənövşəyi zolaqlar yaranır, qan təzyiqi və qanda şəkər yüksəlir.

Hormon ifraz etməyən adenomalar bütün adenomaların təxminən üçdə biridir. Onlar illərlə əlamət vermir və böyüyəndə ətrafdakı toxumaları sıxır:

  • Görmə daralır. Şiş görmə sinirlərinin çarpazına basır və insan yanları pis görür: qapının çərçivəsinə toxunur, yandan gələn maşını gec görür. Bu, yavaş-yavaş yarandığı üçün çox vaxt gec hiss olunur.
  • Baş ağrısı olur.
  • Hormonlar azalır. Şiş sağlam vəzi sıxır: halsızlıq, üşümə, cinsi istəyin azalması, aybaşının pozulması yaranır.

Diaqnoz necə qoyulur?

Diaqnoz üçün üç müayinə lazımdır:

  • Hipofizin kontrastlı MRT-si – şişin ölçüsünü və görmə sinirlərinə münasibətini göstərir. Adi beyin MRT-sində kiçik adenoma görünməyə bilər.
  • Qanda hormonların yoxlanılması – adenomanın hormon ifraz edib-etmədiyini və sağlam vəzin necə işlədiyini göstərir. Bu müayinəni endokrinoloq aparır.
  • Görmə sahəsinin müayinəsi – şiş görmə sinirlərinə yaxındırsa, göz həkimi müayinə edir.

Hipofiz nahiyəsində başqa törəmələr də olur. Onlar haqqında beyin şişləri səhifəsində yazmışıq.

Necə müalicə olunur?

Müalicəni neyrocərrah və endokrinoloq birlikdə planlaşdırır. Üç yol var:

  • İzləmə. Adenoma kiçikdirsə, hormon ifraz etmirsə və görmə sinirlərinə toxunmursa, müalicə lazım deyil. Başqa səbəbdən çəkilən MRT-də təsadüfən tapılan adenomaların çoxu belədir. MRT 6 ay – 1 il sonra təkrarlanır, şiş böyümürsə, daha uzun vaxt aralığı ilə xəstə nəzarətdə saxlanılır.
  • Dərman. Prolaktinomada ilk seçim əməliyyat yox, dərmandır. Xəstələrin çoxunda prolaktin normaya düşür və şiş kiçilir. Dərmanı endokrinoloq təyin edir.
  • Əməliyyat. Qalan adenomalarda əgər əlamətlər varsa və müalicə lazımdırsa, ilk seçim əməliyyatdır.

Nə vaxt əməliyyat lazımdır?

  • görmə daralıbsa və ya şiş görmə sinirlərinin çarpazını itələyirsə;
  • adenoma boy hormonu ifraz edirsə (akromeqaliya) və ya Kuşinq xəstəliyinə səbəb olubsa;
  • prolaktinoma dərmanla kiçilmirsə və ya xəstə dərmanı qəbul edə bilmirsə;
  • şişin içinə qansızma olubsa və görmə pozulubsa.

Əməliyyat burundan aparılır, üzdə və başda kəsik olmur. Cərrah endoskopla (ucunda kamera olan nazik alət) burun boşluğunun arxasındakı sümüyü açır və şişi çıxarır. Sağlam hipofiz toxuması yerində saxlanılır. Əməliyyatdan sonra xəstə adətən 5 gün xəstəxanada qalır, 3–4 həftəyə işinə qayıdır.

Əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə xəstə çox susaya və tez-tez sidiyə gedə bilər. Bu, adətən keçici olur. Nadir hallarda burundan beyin-onurğa beyni mayesi sıza bilər. Hormonlar və MRT əməliyyatdan sonra da yoxlanılır. Hormon çatışmırsa, endokrinoloq əvəzedici müalicə təyin edir. Şişin qalığı böyüyərsə, təkrar əməliyyat və ya şüa müalicəsi aparılır.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?

Nadir hallarda adenomanın içinə qəfil qan sızır. Buna hipofiz apopleksiyası deyilir və təcili vəziyyətdir. Aşağıdakı əlamətlər birdən yaranıbsa, təcili yardım çağırın:

  • qəfil başlayan şiddətli baş ağrısı və qusma;
  • görmənin qəfil zəifləməsi və ya ikili görmə;
  • göz qapağının düşməsi;
  • huşun dumanlanması, güclü halsızlıq.

Görmə günlər və ya həftələr ərzində pisləşirsə, növbəti MRT-ni gözləməyin, həkimə müraciət edin. Əməliyyatdan sonra burundan su kimi şəffaf maye gəlirsə və ya hərarət yüksəlirsə, dərhal cərrahınıza xəbər verin.