Uşaq neyrocərrahı nəyi müalicə edir və nə vaxt ona müraciət etmək lazımdır?

Uşaq neyrocərrahı yeni doğulmuş körpədən yeniyetməyə qədər uşaqlarda beyin, onurğa beyni, kəllə və onurğanın cərrahi xəstəliklərini müalicə edir. Ən çox anadangəlmə qüsurlar, hidrosefaliya, şişlər və travmalarla qarşılaşırıq. Hər tapıntı əməliyyat demək deyil: bəzi hallar yalnız izlənilir.

Uşaq neyrocərrahının ən çox işlədiyi nahiyələr. Mavi – beyin mədəcikləri: maye burada artıq yığılanda hidrosefaliya yaranır. Sarı – kəllə tikişləri və əmgək: tikişlər vaxtından əvvəl bitişəndə kraniosinostoz olur. Narıncı – beyincikdə şiş: uşaqlarda beyin şişləri tez-tez kəllənin arxa hissəsində, beyincikdə yerləşir. Yaşıl – onurğa beyninin aşağı ucu: spina bifida və gərgin onurğa beyni ən çox bu nahiyədə rast gəlinir.

Uşaq neyrocərrahiyyəsi böyüklərinkindən nə ilə fərqlənir?

Böyüklərdə neyrocərrah ən çox bel və boyun yırtığı ilə işləyir. Uşaqlarda isə xəstəliklərin çoxu doğuşdan olur və ya uşağın böyüməsi ilə bağlıdır. Başqa fərqlər də var:

• Bədən kiçikdir. Yeni doğulmuş körpənin bütün qanı təxminən 250–300 ml-dir, yəni bir stəkandan bir az çox. Əməliyyatda itirilən hər millilitr qan hesablanır, narkozu uşaq anestezioloqu verir.
• Kəllə və beyin böyüyür. Körpədə əmgək açıqdır, kəllə sümükləri hələ bitişməyib. Əməliyyat seçiləndə uşağın gələcək böyüməsi nəzərə alınır: məsələn, kraniosinostozda erkən yaşda kiçik endoskopik əməliyyat mümkündür, gec qalanda isə böyük açıq əməliyyat lazım olur.
• İzləmə uzun çəkir. Şuntu olan və ya spina bifida ilə doğulan uşaq illərlə, böyüyənə qədər izlənir.

Uşaq neyrocərrahı hansı xəstəlikləri müalicə edir?

• Hidrosefaliya – beyində maye artıq yığılır, körpənin başı sürətlə böyüyür. Şunt əməliyyatı və ya endoskopik üsulla müalicə olunur. Bu qrupa körpələrdə xarici hidrosefaliya və araxnoid kista da aiddir.
• Kraniosinostoz – kəllə tikişləri vaxtından əvvəl bitişir və başın forması dəyişir. Erkən aşkarlananda endoskopik əməliyyat və dəbilqə ilə müalicə olunur.
• Spina bifida – onurğa yarığı: meninqosel, miyelomeninqosel, gizli forma və gərgin onurğa beyni.
• Kiari malformasiyası – beyinciyin aşağı hissəsi kəllədən onurğa kanalına sallanır. Bəzən onurğa beynində maye boşluğu – sirinqomiyeliya yaranır.
• Beyin və onurğa şişləri – beyin və onurğa beyni şişləri uşaq və yeniyetmələrdə ən çox rast gəlinən bərk şişlərdir.
• Baş travmaları və beyin qanaxmaları.
• Dərmanla dayanmayan epilepsiya – bəzi uşaqlarda qıcolmalara səbəb olan beyindəki ocaqlar əməliyyatla çıxarılır (epilepsiya cərrahiyyəsi).

Hansı əlamətlərdə uşaq neyrocərrahına müraciət etmək lazımdır?

Çox vaxt uşağı pediatr və ya uşaq nevroloqu göndərir. Aşağıdakı hallarda neyrocərrahın rəyi lazımdır:

• baş çevrəsi sürətlə böyüyür, qrafikdə xətləri keçir və ya əmgək gərgindir;
• başın forması qeyri-adidir: uzunsov, alın üçbucaq kimi və ya bir tərəf yastı;
• belin aşağısında, sağrı arasından yuxarıda tük topası, dərin çuxur və ya şişkinlik var;
• uşaq yöndəmsiz yeriyir, ayaqlarında zəiflik var, artıq saxlaya bildiyi sidiyi yenidən saxlaya bilmir;
• səhərlər baş ağrısı və qusma təkrarlanır (kəllədaxili təzyiqin artması);
• dərmanlara baxmayaraq qıcolmalar davam edir;
• USM, KT və ya MRT rəyində “mədəciklərin genişlənməsi”, “kista”, “Kiari” və ya “şiş” yazılıb.

Qəbula nə gətirmək lazımdır?

• MRT, KT, USM rəyləri və görüntülər olan disk. Neyrocərrah görüntülərə özü baxır, yalnız rəy kifayət etmir.
• Doğumdan bəri baş çevrəsi ölçüləri və uşağın neçə həftəlik doğulduğu.
• Qıcolma və ya qeyri-adi hərəkət olubsa, telefonla çəkilmiş video.
• Əvvəlki əməliyyatların sənədləri, şunt varsa onun növü.

Qəbulda ən çox nə soruşulur?

Əməliyyatın uşaq üçün fəsadları nələrdir?

Fəsadlar xəstəlikdən və əməliyyatın növündən asılıdır. Hər əməliyyatda qanaxma, yara infeksiyası, meningit və yaradan beyin-onurğa beyni mayesinin sızması riski var. Bəzi fəsadlar əməliyyatın özünə xasdır: məsələn, şunt illər sonra tıxana bilər, beyin şişi əməliyyatından sonra bəzən yeni zəiflik, yeriş və ya nitq pozulması yaranır və çox vaxt reabilitasiya ilə yaxşılaşır. Uşağınız üçün riskləri və onları necə azaldacağımızı əməliyyatdan əvvəl sizinlə ayrıca danışırıq.

Yarımçıq doğulmuş uşaqları erkən əməliyyat edirsinizmi?

Yarımçıq doğulmuş körpələrin planlı əməliyyatları ancaq 2 kq çəkiyə qədər böyüdükdən sonra mümkündür. Bu məhdudiyyət anestezioloji səbəblərlə əlaqədardır.

Narkoz uşağın beyninə zərər verirmi?

722 körpənin iştirak etdiyi beynəlxalq araşdırmada təxminən bir saatlıq narkoz alan uşaqların 5 yaşında intellekt göstəriciləri narkozsuz, yalnız bədənin aşağı hissəsini keyidən iynə ilə əməliyyat olunan uşaqlarınkından fərqlənməmişdi. Uzun və təkrar narkozların təsiri hələ öyrənilir. Ona görə əməliyyat yalnız həqiqətən lazım olanda edilir. Lazım olan əməliyyatı isə narkoz qorxusundan təxirə salmaq düz deyil: hidrosefaliya və ya kraniosinostozda gecikmə uşağın inkişafına daha çox zərər verir.

Əməliyyatı uşaq böyüyənə qədər gözləmək olarmı?

Xəstəlikdən asılıdır. Açıq miyelomeninqosel ilk 24–48 saatda əməliyyat olunur. Kraniosinostozda endoskopik əməliyyat üçün ən yaxşı vaxt 3–4 aylıqdır. Əlamət verən hidrosefaliyada da gözləmək olmaz. Əlamət verməyən araxnoid kista və ya xarici hidrosefaliya isə izlənilir və çox vaxt əməliyyat lazım olmur.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?

• Körpədə əmgək qabarıb gərginləşib, təkrar qusma və ya qeyri-adi yuxululuq var.
• Şuntu olan uşaqda baş ağrısı, qusma, yuxululuq başlayıb və ya şunt borusu boyunca qızartı, şişkinlik var.
• Başa zərbədən sonra uşaq huşunu itirib, təkrar qusur və ya onu oyatmaq çətinləşib.
• Uşaqda ilk dəfə qıcolma olub.
• Ayaqlarda qəfil zəiflik yaranıb və ya uşaq sidiyini saxlaya bilmir.

Uşaq oyanmırsa və ya qıcolma dayanmırsa, gözləmədən təcili yardım çağırın.